Aty, lexuesi e ndjen vehten keq sepse qesh kur duhet te qaje.

(Tragji-komedia shqiptare dhe humori Buzalian.)

Mes shume copzave te shkrimeve te ndryshme nga gazetat shqiptare,me shfaqen
dy sy te njohur,dy sy qe duket se duane te shikojne sa me thelle ne 'thelbin e
gjerave te padukshme' dhe keta sy jeshile ne blu, si syte e Merlon Brandit,
jane syte e gazetarit,mesuesit,libertistit korcar,Ilir Buzali.Kjo eshte
kopertina e librit te peste te tij qe titullohet "Krushqit jane te pire."

Une e uroj autorin per kete liber me te vertete shume te mire dhe sukese te
metejshme.

Une pata rastin te njihem ne veren e kaluare me Ilirin dhe te miqesohemi
shume shpejt. Ne pamje te pare ky njeri me la pershtypjen e njeriut me te qete
ne bote;i cili nuk ka asnje preokupim (sigurisht qe nuk eshte keshtu) pervecse te
shikoje sa me thelle ne gjerat qe nuk duken! Por a mundet Iliri ? Une them se
po,kete e verteton me se miri libri i tij i fundit "Krushqit jane te pire..."
qe eshte nje 'zhytje' e thelle ne oqeanin e se panjohures njerzore ne fshatin
e qytetin shqiptar te djeshem e te sotem. Gjeja e pare qe me ra ne sy ne kete vellim ishte sepse;
aty lexuesi e ndjen vehten keq sepse qesh kur duhet te qaje.
Librin e lexova ne avionin qe me largonte nga toka meme. Tregimi i pare
"Rrotullohet Karozeli..." beri qe avioni te 'kthehej' mbrapsh e te 'ulej' si
helikopter ne fshatrat e Korces,Gores dhe Devollit ne vitet e shkuara kur,
rondokope analfabete qe kishin kryere kurse partie ose njerez me te meta mendore o
morale por besnike te Partise Komuniste Shqiptare, benin ligjin ne fshatin tone.
Ata, pershkruhen me shume realizem nga Iliri sepse ai ka qene disa kohe mesues
ne fshat dhe e njeh mire jeten e fshatit 'te ndritur socialist.' Ata na jepen
origjinale ne kete liber ashtu sic ishin shumica e tyre;qesharak dhe te
frikshem, pasi jeta e gjithesecilit fshatar varej ne gojen e ketyre te besnikeve
te partise-shtet.

Ne kete tregim, Iliri te ben te revoltohesh por edhe te ndjesh keqardhje
perziere me humor per 'monë e shkuare.' Tipat si Zyferi,kryetari i
kooperatives,te cilet i satirizon thelle e per me shume duke vene edhe habine ne mendjen e
ndonje viktime te nenshtruare te sistemit si Serafinua:" Cudi,ajo si pullumbeshe
( e ka fjalen per nje kooperativiste)....,c'i ka pelqyre atij njeriu brutal e
kapricioz qe aty qesh e aty ta ngjesh...!" Serafinua duke qene i pa afte per
pune, (ai eshte i cale) eshte gadi te sajoje gjithecka qe ta kete mire me
pushtetaret dhe pushtetin por njekohesisht edhe duke i urryere ata por pa
guxuare kurre ta shprehje kete gje si shume te tjere.

Tregimet rrjedhin te gjithe natyrshem ne mjedise qyteti dhe fshati sidomos ne
kete te fundit ku socializmi shqiptar me shume se kudo tjeter u tall rende
duke i bere njerzit aq sa qesharak, edhe per te erdhur keq pasi aty prodhohej
buka e grurit dhe fshtaret mezi siguronin buke misri per vehte, aty prodhohej
qumshti dhe fshatret nuk mund te pinin pak dhalle, aty prodhoheshin
fruta-perimet dhe ato u mungonin fshatareve...Perballe kesaj menxyre s'mund te
vihej asgje tjeter pervec ironise se thelle fshatare te pakapshme nga pushtetaret
perndryshe, Gulagu Rus i "Gardianeve te Lushnjave", ishte i hapur per te gjithe
dhe kete gje Iliri e permend disa here.

Spiunet si Xheti,Sinolli etje. te Ilirit, me kujtuane disa tipa qe une
vertete i pata njohur ne fshatrat tona ate kohe dhe qe ishin me te urryere se
edhe vete pushtetaret pasi ata ne zanatin e tyre te spiunimit ja kalonin edhe
spiuneve me fame boterore pasi keta digjenin pa pike meshire vellane,motren e
babane... e tyre mjafton qe 'ti merrnin me sy te mire..." dhe kete e benin
falas.

"Trimat" si Bequa portretizohen kaq bukur dhe behen kaq qesharak nga pena e
Ilirit sa nuk te hiqen kurre nga mendja.Ata me keto medalje ne qafe u perdoren
si dordolece per te trembur armiqte imagjinare dhe per te nxitur brezin e ri
qe te frymezoheshin nga trimerite e tyre te sajuara...

Trima ishin vetem pashallaret e kuq pasi ata nuk i ndalte dot asgje ne rrugen
e tyre te mallkuar.

"Titanet:bij te Qiellit dhe te Tokes.Ata rebeluane ndaj perendive dhe
tentuane te ngjiten ne qiell,duke vene malet njeri mbi tjetrin.Zeusi i ndeshkoi
duke i qelluare me rrufe."

Dhe "Zeusi" hundekuq hyn ne zyren e Serafinos duke e qelluare me rrufe!
Kryetari i kooperatives ja merr atij romanin e shkruare dhe pasi ja ben shuk ja
hedh ne kosh te plerave duke i thene:"Ja pse punet nuk na shkojne mbare,sepse ti
ben romane dhe nuk e ke mendjen per pune!"
Po shyqur Zotit,thote Serafini sepse Zeusi doli jashte pasi pa Ketin (te
dashuren e tij) qe po kalonte andej...Keshtu gershetohen bukur te gjitha
pislleqet qe beheshin ne kooperativat staliniste ne Shqiperi nepermjet disa prej
tregimeve te Ilir Buzalit.

Nje tipar i mashtrimit te thelle socialist eshte tregimi sarkastik "Shiu" ku
gjithecka eshte nje mashtrim i nderthuruir me humor,aq sa edhe kur Iliri thote
jo pa ironi edhe kete shprehje :"... u afrua tek cezma qe rridhte
vazhdimisht..." Dihet se po qe cezme fshati sigurisht qe do rjedhe vazhdimisht!!! por jo
cezmat e fshatit shqiptar,ato nuk mund te 'rrjedhin vazhdimisht.'

Tek shiu,qellimisht dezinformimi shkon vertikal nga poshte larte dhe pastaj
nga lart poshte,ndryshe nga c'dodhete vertete ne Shqiperine Socialiste qe e
keqja gatuehej nga lart dhe shperdahej falas poshte.Kjo behet me ironi nga Iliri
qe faji ti mbetet gjithemone bazes. Ky tregim eshte shumekuptimplote dhe nuk lexohet por thithet me etje si toka e thate qe thith shiun e shumepritur.

Tek "Qeni" autori aludon per "nje jete qeni" qe nuk na u nda tere kohes nen
kohen e ndritur te Socializmit Fitimtar.Per mua ky tregim eshte nje esse
filozofike per jeten e cdo shqiptari qe ka kaluar ate regjim.

Majat...Djathtas...As majtas as djathats por kuturru per axhaminjte dhe atje
ku te dale me mire, per dinaket! Kjo eshte motoja e tregimit
"Majtas...Djathtas..." qe supozon se ne Shqiperine e sotme ska as te majte e as
te djathte por ca despotike qe sundojne dhe ca 'kollare te grisura' qe jane te sunduare dhe
qe 'pine kafe te hidhur per te mbledhur zemren.'
Eshte shume i bukur dhe ndihesh mire kur e lexon.

"Gomari i Nastrdinit" eshte nje nga filozofite me te medha te autorit qe
aludon kaq bukur me eksperimetet enveriane dhe te sotemet mbi popullin
shqiptar.Eshte i shkurter,i bukur dhe nuk harrohet kurre.
Te zotit te Gomaritt - i hypi nje zell i madh qe te kishte nje gomar qe te
punonte pa ngrene asnje fije bari.Pastaj ju shtua oreksi qe gomarin ta
krahasonte me kuaj e mushka...
...Dhe i zoti gomarit mbante ligjerata neper konferenca nderkombetare duke u
mburrur per gomarin me te mire ne bote:
-Ne po i perballojme me sukse dhimbjet e reformes.Falenderoj nga zemra
gomarin tim te urte dhe heroik...qe eshte dakort te rroje edhe pa ngrene!

Dhe fabula e tregimit eshte, kur gjen gomar mire ja ben! ose Prit gomar te
mbije bar!

Tregimi "Krushqit jane te pire..." eshte jo vetem tregim shume i bukur por
edhe nje nga tregimet historike me te dhimeshme te marrezise shqiptare ne
pranveren e vitit 1997.
Per nje te huaj ky tregim do te jete nje gje jo reale dhe fatastike qe vetem
imagjinohet por qe kurre s'mund te ndodhe,por ja qe ne Shqiperi per fat te
keq, vertete keshtu ka ndodhur.Aty vihen perballe fshatre te armatosur deri ne
dhmbe bile edhe me tanke, te ndare ne dy pozicione;te dy palet e krushqive te
dehur,te cilet do te bejne betejen me te cuditeshme ne bote.Per cudi nuk ngelen
pas as grete sokolesha te fshatrave Bulgarec dhe Vashtemi qe me automatike ne
dore rradhiten perkrah burrave te cileve u varen jarget dhe gjerdanet...Beteja
qe vertete shume e ashper dhe ne nje momenet nje nga Vashtemia i vuri gjoksin
tankut duke bertitur:"Qelloni mor bulgarecare te poshter,se njehere vdes
shqiptari! Une jam Aleksander Matrazov!...Me fali se nuk jam rusi por jam Mic
Sokoli,une jam Selam Musai qe e zu topin nga grika! Qelloni mo te poshter!
Poshte Bulgareci! Rrofte Vashtemija!
Ne kete tregim vijne rrjedhshem komikja me tragjiken dhe mbi te gjitha aty
rjedh lirshem tallja e autorit me politiken shqiptare,banditizmin
shqiptar,indiferentizmin e disa shteteve te huaja ndaj ceshtjesh shqiptare dhe
me keq akoma perzjerijen e disa te tjerve ne kete ceshtje.
Konflikti,si gjithmone ne Shqiperi, do te perfundoje me nje kasapane mbi
kafshet dhe mallin e grabitur,mbi vete Shqiperine!
Tregimi mbyllet me ironine teper thersese te autorit duke e vene ne gojen e
nje te huaje ne nje kronike televizive ku nje shqiptar po therte nje derr:
"Ja shikoni,ne Shqiperi vellai po vret vellane!"

Persa lexova ne kete vellim te bukur me skica e tregime une do te thosha duke
i mbyllur keto shenime modeste se tragji-komedia shqiptare dhe humori i
autorit te shoqerojne gjithe kohes se leximit te tyre dhe ti ndihesh i prekur
thelle nga ky realitet i hidhur por njekohesisht nuk ngelesh dot pa u gajasur.